Ұлыларды ұлықтау – парызымыз немесе «Қазақстан» атауын қалыптастырған тұлғалар

Қазақ елінің тәуелсіздігі үшін күрескен арыстарымызды жас ұрпаққа  насихаттау жұмыстары өңірімізде ұдайы жүргізіліп келеді. Осы орайда  «Жайық Пресс» ЖШС тағы бір елеулі шара – «Тілші болғың келсе...» деген атаумен Ғұмар Қараш пен Елеусін Бұйрин атындағы облыстық байқау ұйымдастырып отыр.

Ғұмар Қарашты халық біршама білгенімен, Елеу­сін Бұйрин елеу­сіз қалып келеді. Сондықтан бай­қау Ғұмар Қараш пен Елеу­сін Бұйриндей біртуар қайраткер­леріміздің есімдерін қастерлеу­ді көздейді. 

Бұл тұлғалардың ел үшін атқарған барлық еңбегін түгел тізбелемей-ақ, баспасөзге тікелей қатысты қызметтеріне тоқ­талуды жөн көрдік. 1911 жылы Батыс өңіріндегі атақты зиялы­лардың қолдауымен елімізде тұңғыш рет «Қазақстан» атауы­мен шығарылған газетке орыс тілін жетік меңгерген Елеу­сін Бұйрин редакторлық етсе, Ғұмар Қараш басылымға жол сілтеп, қаржылық, шаруашылық, ұйымдастырушылық жұмыс­та­рына көмектесіп, халыққа ой салатын, кәсіп үйренуге, білім алу­ға үндейтін негізгі мақалалар­ды жазып отырды. Ол заман­да интернет, телевизия, радио болмағанын ескерсек, қалың қазақтың санасын оятатын тек қана газет еді. «Қазақстан» газетіне дейін қазақ даласында «Дала уәлаяты», «Түркістан уә­лаяты» т.б. басылымдар тұрақ­ты шықты. Бірақ бұлар патша үкіметінің бастамасымен, оның саясатын қолдау үшін құрылған үнпарақтар еді (Қазақ зиялылары ара-тұра ой-пікірлерін жариялады. Газеттер пат­ша үкіметінің  цензурасыме­н қа­таң бақылауда болды, ұлттық тақырыпқа бағытталып жария­ланған материалдардың автор­лары қудаланып, жазаланды). 1905-1907 жылдары Ресейдегі толқулардан кейін марксизм мен ленинизмді насихаттайтын басылымдар көбейді. Бірен-саран қазақ зиялыларының бастамасымен газет шығаруға талпыныс болды. Бірақ оның бәрі патша үкіметінің қаһарына ұшырап, шықпай жатып жойылған. 

Ол кезде бізді тамырымыздан айырып, кемсітіп, бодан ел қылу үшін «қазақ» демей, «қырғыз», «қайсақ», «қырғыз-қайсақ» деп атаған. Ақ патшаның қылышы­нан қан тамған сол кездің өзінде «Қазақстан» деген атаумен тұрақты газет шығару ерлік болса, қазіргі таңда тәуелсіз мемлекетіміздің дәл солай аталуын асқан көрегенділік пен тарихи сабақтастық деп айта аламыз. Осылайша бүгінгі егемен еліміздің атауы тұңғыш рет 1911 жылы осы газеттің ресми шығуынан бастау алып, тағдыр тәлкегімен түрліше өзгергенімен, 1991 жылы Елбасының Жар­лығымен қайта қауышты. Зиялы қауымның «Қазақстан» атауымен сол мезгілде прогресшіл-демократиялық бағыттағы газет шығарудағы түпкі мақсаты болашақта «Қазақстан» деген тәуелсіз ел болуды көздегені айқын. 

Мазмұны жағынан газет жалпы қазаққа алғаш жағылған шырақпен тең. Халықты білім алуға, кәсіппен айналысуға, бірлікке, ынтымаққа, отырықшы ел болуға шақырып, жаңа кәсіп түрлерін игеруге үндеді. Газетте жарияланған мақалалар­дан қысқаша үзінді келтірсек: «Ғөнерден де, ғылымнан да ма­құрым қалып, ақырында күнел­тіп отырған малдан да айырылып зор қиындыққа ұшырап тұрмыз. Жетер енді таласу, жетер!» - деп қатқыл айтса, «Енді қалай тұрмақ керек» атты мақалада «Енді бізге бала оқытуға, ғөнер үйренуге жабысу керек. Кәсіп етуге жабысу керек. Бұларды біз бұлай етіп жүріп үйрене алмаймыз, бізге енді... ауыл, ауыл болып жиналу керек, сонда ортақ ұстанған бір молдаға ауылдағы барлық бала оқып тағлим алады, енді қазіргі халде, бағзы саяқ отырғанда әр басына бір молда керек. Олай ұстауға hәр кімнің қуаты келе бермейді. Сондықтан көп бала надан қалады. Бұлайша ауыл-ауыл болып жиналып отырудың жерге де файдасы бар. Аз жерді тілкімдеп hәр кім өз алдына файдалануға болмайды, сол себепті барлық ауылдың жерін қосып жіберіп, бір жағын егіншілік етіп, бір жағын пішендік етіп, енді бір жағын жайылыс етіп ортақ файдалану керек болады» делінген  (Болашақта «Қазақстан» газетінен нақты үзінділер келтіріп, зерттеп, сараптамалық материалдарды толығырақ береміз).

Қазақ халқы өз ықтия­рыме­н сол жылдардан отырықшы­лыққа икемделсе, 1920-1922, 1930-1932 жылдардағы ашар­шылықтан қырылған қазақ еліндегі халықтың саны 4 млн-нан едәуір кем болар ма еді деген ой келеді. 

1911 жылдары татар, орыс ұлты өкілдерінің газе­т басатын баспаханалары болғаны­мен, қа­зақтардың ондай мүмкін­дік­те­рі болған жоқ.  «Қазақстан» газе­тінің алғашқы 2 нөмірінен бас­қа қалған 14-і қарызданып-қау­ғаланып, аса қиыншылықпен болса да, Әзірбайжаннан сатып алынған баспаханадан ба­сылды. Бұл  тұңғыш қазақ зия­лыларының бастамасымен алын­ған, газеттің өз меншігіндегі баспахана болды. Сол себепті  Ғұмар Қараш пен Елеусін Бұйринді тұңғыш тұрақты басылым шығарушы және баспа ісінің негізін қалаған тұлғалар деуге толық болады.

Газетті шығаруға қажетті қа­ражатты іздеп, ел қаңғырған да осы Ғұмар Қараш пен Елеусін Бұйрин. Ғұмар Қараш «Баку» атты мақаласында «Былтыр 1911 жыл зауза жұлдызының бас кезінде «Қазақстан» газетін атқа мінгізіп адам ету қайғысында, адамдар арасында естіген бір қаулы бойынша – Алла деп аттанып, Баку қаласындағы қажы Зейнелғабиден Тағиевті іздеп, елден екеу шықтық. «Еріккен екі тентек елден шығып кетті» деу­шілер көп болса да, шын тән көңілдерінен «хайырлы сафарлары болып жеңіл барып ауыр қайтқай» деп дұға етуші хайыр хуатларымыз болуында білетін едік. Ақ ниетіміз хұрметіне Ал­­ла тілегімізді оңғарып, барған хажымыз хош алды, «Қазақстанға» мың сом жәрдем берді, аталық сифатына ағып шыққан сөз­де­рін айтты. Амандасып айыры­ла­р жерде «Қазақ баласына ме­нен сәлем – дәулет менікі емес, милләттікі» деген сөзін айтып, көзіне жас алды. Жай-күйі­міз­ді түсіндіру турасында мәшҺүр Ғали Мардан бек Топшы­басов­тың жәрдемі тиді. Хұдай тағала ғұмырларын ұзақ етіп, осындай адамдарымызды көбейтсін» деп жазды.

Кеңес үкіметі кезеңінде «Қа­зақстан» газеті туралы зерттеу жүргізілген жоқ. Тіпті зерт­теуге ниеттенгендерге түрлі тос­қауылдар қойылды. Е.Бұйрин мен Ғ.Қараштың өмірі мен қыз­меті коммунистік жүйе үстемдік етіп тұрған кезде ұзақ уақыт бойы ғылыми-зерттеу нысанасына айналмады. Тіпті қазірге дейін толыққанды зерделенген жоқ. Қазақ елінің болашағы үшін саналы ғұмырын сарп еткен ұлыларымыздың өз дәре­жесінде ұлықталмауы бүгінгі ұрпаққа сын. 

Құрметті оқырман, байқаудың басты мақсаты – аумалы-төкпелі заманда тар жол тайғақ кешіп, қазақ халқының санасын оятуға бар күш-жігерлерін салып, еңбек еткен бабаларымыздың рухын асқақтатып, жас ұрпаққа істерін үлгі етіп, туған елдің тарихын насихаттау. Сонымен қатар БАҚ саласында бағын сынауға тәуекел еткен жастарды іріктеп, олардың облыстық, аудандық газеттерде қызмет атқаруға мүмкіндік жасау. Бабалардың жолын қуып, елге еңбек етем деген жас болса, мүмкіншілік беріп, жағдай жасауға біз дайынбыз. 

"Орал өңірі" газеті № 52
05.05.2012 жыл
Жантас САФУЛЛИН,
«Жайық Пресс» ЖШС-ның бас директоры

Ғұмар Қараш (1875-1921)

Ойшыл ақын, қоғам қайраткері Ғұмар Қараш 1875 жылы Жәнібек ауданында дүниеге келген. Жастайынан жетім қа­­лып, ағайын-туыстарының қамқорлығы­мен ауыл молдасынан оқып, сауат ашады. 1902 жылы өз ауылында бала оқытады. 1911-1913 жылдары «Қазақстан» газетінің жұмысына атсалысқан. Сол жылдары Орынбор қаласында Шәңгерей Бөкеевтің қамқорлығымен ел аузынан жинаған әдеби мұраларды құрастырып, «Шайыр», «Көксілдер» атты екі жинақ жариялайды. Сондай-ақ төңкеріске дейін-ақ өз кітаптарын да шығарып үлгерді. Ғұмар Қараштың өлең-толғауларында, көсемсөздері мен мақалаларында заман, өмір, дін шариғат, табиғат, махаббат т.б. мәселелер туралы толғанады, патша үкіметінің отарлаушылық саясатын, жергілікті әкімдердің екіжүзділігін сынап, халыққа адал қызмет етуге үндейді. Өз тілі мен мәдениетін сақтай отырып, ғылым, білімге ұмтылуды, мәдениетті елдерден үлгі алуды насихаттайды. Алашорда үкіметіне үлкен үмітпен қарап, «Алаштың азаматтарына» атты арман мен үмітке толы өлеңдерін жариялайды. Ғұмар Қараштың шығармалары мектеп оқулықтарында, орыс тілінде жарық көрген «Қазақ поэзиясының антология­сы» мен «Қазақстан ақындары» жинағында, мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған. Өлең, толғаулары мен философиялық ой-толғамдары және әңгіме, мақалалары «Замана» деген атпен жарық көрді.

Елеусін Бұйрин (1874-1933)

Елеусін Бұйрин Жаңақала ауданы Нарын құмында 1874 жылы дүниеге келеді. Әкесінен жастай айырылып тағдыр тауқыметін ерте тартса да, ауқатты байлардың малын бағып жүріп, ауыл молдаларынан арабша тіл үйренеді. Тумысынан зерек бала орыс тілін тез меңгеріп, Қазан мұғалімдер семинариясына оқуға қабылданады. Оқуды жақсы аяқтағаннан соң Астрахан қаласындағы мектепте орыс тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ береді. ХХ ғасырдың басында қазақ зиялылары «Қазақстан» газетін шығару ісіне көп күш жұмсап, газет редакторлығы қызметіне Астрахан­да мұғалімдік қызметте жүрген Е.Бұйринді шақырады.

Кеңестік билік кезеңінде Е.Бұйрин құқық қорғаушы адвокат, Қазақ ССР Халық ағарту комиссариаты қызметкері, кейін Алматыдағы Орталық музейдің ғылыми қызметкері қызметтерін атқарады. Кейін Е.Бұйрин ұлтшылдық көзқарасы үшін қуғынға ұшырап, 1932 жылы күзде 10 жасар қызы Софьяны ертіп Сталинабадқа кетуге мәжбүр болады. Алайда ұлт қайраткерінің Тәжік КСР Атқару комитетіне жазған мына соңғы өтініш хаты оның жат жерде небәрі жеті-сегіз ай өмір сүріп, аштықтың құрбаны болғандығын аңғартады. Е.Бұйриннің өзін қолға түсіре алмаған НКВД 1933 жылы Бұйриннің 18 жасар ұлы Әнуарды Мәскеуде тұтқындап, оқудан шығарып, анасымен және алты жасар қарындасы Хадишаны бірге Нижний Тагилден 40 шақырым жерде ормандағы «ІІІ интернационал» кенішіне қара жұмысқа жөнелтеді. Ал 21 жасар қызы Ғайшаны да институттан аластатып, Свердловскіге жер аударды. Қиындық пен қорлық көрген отбасы 1937 жылы ғана лагерьден босанып, Алматыға келеді. Осылайша шын мәніндегі қазақтың тұңғыш ұлттық мерзімді басылым редакторының өзі ғана емес, ұрпағы да тағдыр тәлкегіне түсті.